Menu
Przewodnik kulinarny - co jeść, co pić, jak zamawiać i czego się spodziewać w kraju klopsików, marynowanego śledzia i przerwy na kawę zwanej fika.
Kuchnia domowa
Husmanskost
Köttbullar
Małe pulpeciki z mielonej wołowiny i wieprzowiny, podawane z gęstym sosem śmietanowym, konfiturą z borówki brusznicy, kiszonym ogórkiem i ziemniakami lub puree. Danie narodowe - i to, które świat zna z restauracji pewnej sieci meblowej. Według oficjalnego konta Szwecji recepturę przywiózł z Imperium Osmańskiego król Karol XII na początku XVIII wieku - spędził w Turcji pięć lat po klęsce pod Połtawą.
Raggmunk
Cienki placek z tartych ziemniaków smażony na maśle, podawany z plastrami podsmażonego boczku (stekt fläsk) i kopczykiem konfitury z borówki brusznicy. Prosty, tłusty, domowy. Klasyczne danie dnia w stołówkach (dagens rätt), zwykle raz w tygodniu. Kontrast słonego boczku i kwaśnej borówki jest tu celowy.
.webp)
Pytt i panna
"Posiekane na patelni" - kostki ziemniaka, mięsa i cebuli podsmażone razem na chrupko, z jajkiem sadzonym na wierzchu, ćwiartką kiszonego buraka i borówką z boku. Danie na wykorzystanie resztek z poprzednich obiadów. W sklepach dostępne też mrożone, co wiele mówi o jego statusie codziennego jedzenia. Buraka i jajko dokłada się na talerzu, nie do patelni.
Ärtsoppa med pannkakor
Żółta zupa grochowa z boczkiem lub wieprzowiną, tradycyjnie jedzona w czwartek, a po niej naleśniki z dżemem i bitą śmietaną jako deser. Do zupy dolewa się ostrej musztardy. Zwyczaj sięga czasów katolickich, gdy w piątek obowiązywał post i w czwartek potrzebny był sycący posiłek. Anegdota głosi, że król Jan III udławił się nią na śmierć w 1592 roku.
Śledź i owoce morza
Sill och skaldjur
Inlagd sill (marynowany śledź)
Śledź marynowany w occie z cukrem i przyprawami, w wielu wersjach: musztardowej (senapssill), cebulowej (löksill), słodko-korzennej "matjes" oraz z jałowcem. Podawany z gotowanym ziemniakiem, kwaśną śmietaną, szczypiorkiem, jajkiem i chrupkim pieczywem. Obowiązkowy na stole Midsommar (przesilenie letnie), Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Do śledzia pije się kieliszek snapsu, poprzedzony biesiadną przyśpiewką.
Gravlax
Łosoś peklowany na sucho w soli, cukrze i dużej ilości koperku przez jedną-dwie doby, krojony w cienkie plastry i podawany z sosem musztardowo-koperkowym (hovmästarsås) na chlebie lub z ziemniakami. Nazwa pochodzi od dawnej metody: rybę zakopywano (grav) w ziemi, by fermentowała. Dziś to tylko peklowanie, bez fermentacji.
Toast Skagen
Grzanka z masła z górką drobnych krewetek w majonezie z koperkiem i cytryną, zwieńczona łyżką pomarańczowej ikry (löjrom). Klasyczna przystawka restauracyjna, wymyślona przez restauratora Tore Wretmana w latach 50. Mimo duńskiej nazwy (Skagen to miasto w Danii) danie jest szwedzkie. Wersja z prawdziwą ikrą siei z Kalix na północy potrafi kosztować jak danie główne.
Räkmacka
Otwarta kanapka przykryta górą krewetek, z jajkiem na twardo, majonezem, sałatą i plasterkiem cytryny. Sycąca jak lekki obiad, zwykle jedzona nożem i widelcem. W szwedzkim to symbol dostatku bez wysiłku - powiedzenie "glida in på en räkmacka" (wślizgnąć się na krewetkowej kanapce) znaczy dojść do czegoś po łatwiźnie.
Świąteczne i fermentowane
Jul och surt
Janssons frestelse
Zapiekanka z ziemniaków pokrojonych w słupki, cebuli, śmietany i szprota w słodko-korzennej marynacie (który mylnie bywa nazywany anchois), zapiekana na złoto. "Pokusa Janssona" - danie, którego nie da się przestać jeść. Stały punkt bożonarodzeniowego stołu julbord, obok śledzia i szynki. Szprot rozpuszcza się w trakcie pieczenia i daje słono-umami głębię, bez wyraźnego smaku ryby.
Surströmming
Śledź bałtycki fermentowany w słabej solance przez miesiące, sprzedawany w puszce, która pod ciśnieniem gazów wybrzusza się jak balon. Otwiera się ją na dworze, najlepiej pod wodą, bo zapach jest obezwładniający. Je się go na cienkim chlebie (tunnbröd) z gotowanym ziemniakiem, drobno posiekaną cebulą i kwaśną śmietaną, popijając piwem i snapsem. Specjalność północy kraju; doroczna premiera przypada na trzeci czwartek sierpnia - zwyczaj po dekrecie z 1940 roku.
Do fiki
Fikabröd
Kanelbulle
Bułka z ciasta drożdżowego z kardamonem, nadzieniem z masła, cukru i cynamonu, zwinięta i posypana cukrem perlistym. Podstawa fiki, jedzona codziennie, nie od święta. Ma własne święto - 4 października, obchodzone od 1999 roku, gdy ustanowiła je Rada Domowego Pieczenia na swoje czterdziestolecie. Wersja z kardamonem zamiast cynamonu (kardemummabulle) bywa uznawana za lepszą.
Semla
Kardamonowa bułka wydrążona i wypełniona pastą migdałową oraz kopcem bitej śmietany, przykryta "czapeczką" z ciasta i oprószona cukrem pudrem. Je się ją łyżeczką albo rękami, brudząc się. Tradycyjnie należała do tłustego wtorku (Fettisdagen), dziś jest w kawiarniach już od stycznia. Król Adolf Fryderyk zmarł w 1771 roku po posiłku zakończonym czternastoma semlami.
Prinsesstårta
Kopulasty tort z warstw biszkoptu, kremu budyniowego, malin i grubej czapy bitej śmietany, pokryty gładkim jasnozielonym marcepanem, z różyczką na szczycie. Kroi się go w wąskie kliny. Przepis spopularyzowała w latach 30. nauczycielka gospodarstwa domowego szwedzkich księżniczek - stąd nazwa. Zielony marcepan to znak rozpoznawczy, choć bywają wersje różowe i żółte.
Kladdkaka
Płaskie, mocno czekoladowe ciasto celowo niedopieczone w środku - kleiste i ciągnące (kladd znaczy "maź"). Podawane letnie, z bitą śmietaną i świeżymi jagodami. Domowy klasyk, który każdy Szwed umie zrobić z pamięci. Skrzyżowanie brownie i czekoladowego fondant, ale prostsze od obu.
Bezalkoholowe
AlkoholfrittKaffe (kawa)
Szwedzi są w ścisłej światowej czołówce spożycia kawy - filtrowanej, długiej, pitej wiele razy dziennie. Kawa jest pretekstem do fiki, czyli przerwy z czymś słodkim, traktowanej jak instytucja społeczna, nie luksus. W biurze fika bywa wpisana w grafik. "Ska vi fika?" (zrobimy sobie fikę?) to zaproszenie na rozmowę, nie tylko na kawę.
Julmust
Ciemny, gazowany napój na bazie ekstraktu słodu i chmielu z przyprawami, o smaku między korzennym piwem a colą, ale bez kofeiny i bez alkoholu. Sprzedawany od listopada do świąt. W grudniu bije w Szwecji sprzedażą wszystkie inne napoje, w tym Coca-Colę, która traci wtedy nawet połowę obrotu. Ta sama receptura w wersji wielkanocnej nazywa się påskmust.
Alkoholowe
Alkohol.webp)
Snaps (nubbe)
Kieliszek wódki lub akwawitu (aromatyzowanego kminkiem, koprem lub jałowcem), pity schłodzony, małymi łykami, do zimnego stołu ze śledziem. Nieodłączny element Midsommar, Bożego Narodzenia i przyjęć rakowych. Przed każdym kieliszkiem śpiewa się krótką biesiadną przyśpiewkę (snapsvisa) - najsłynniejsza, "Helan går", trwa kilkanaście sekund i kończy się właśnie wypiciem.
Öl (piwo)
W zwykłym sklepie kupisz tylko folköl - piwo do 3,5% zawartości alkoholu. Mocniejsze (starköl) jest wyłącznie w Systembolaget i w lokalach z koncesją. Domyślny lager to Norrlands Guld, Spendrups albo Åbro. Scena rzemieślnicza jest silna - Omnipollo i Stigbergets mają międzynarodową renomę. W barze zamawia się "en stor stark" - duże mocne piwo z beczki.
Glögg
Grzane czerwone wino z cynamonem, goździkami, kardamonem i skórką pomarańczy, podawane z rodzynkami i płatkami migdałów na dnie kubka. Szwedzki grzaniec adwentowy, pity od pierwszej niedzieli adwentu. Bywa też w wersji bezalkoholowej i mocniejszej, z dolewką wódki lub porto. Klasyczny dodatek to pierniki (pepparkakor) z niebieskim serem.
Skål - szwedzki toast
Kontakt wzrokowy jest tu bardziej sformalizowany niż w wielu krajach - patrzy się w oczy zarówno przed łykiem, jak i po nim, zanim kieliszek wróci na stół. Przy dużym stole obowiązuje kolejność: gospodarz lub najstarsza osoba zaczyna. Przy snapsie przed każdym kieliszkiem śpiewa się krótką przyśpiewkę (snapsvisa), a wypicie jest jej puentą.
- 1Kontakt wzrokowy przed łykiem i po nim, zanim odstawisz kieliszek
- 2Poczekaj na pierwszy toast gospodarza
- 3Przy snapsie najpierw przyśpiewka, potem picie